www.versia.kg
Понедельник, Ноябрь 16, 2026
  • ЖАҢЫЛЫКТАР
  • АНАЛИТИКА
  • ИНТЕРВЬЮ
  • ЖАРЫЯ
  • КӨЗ КАРАШ
  • Байланыш
Натыйжа жок
Бардык натыйжаларды кароо
  • ЖАҢЫЛЫКТАР
  • АНАЛИТИКА
  • ИНТЕРВЬЮ
  • ЖАРЫЯ
  • КӨЗ КАРАШ
  • Байланыш
Натыйжа жок
Бардык натыйжаларды кароо
www.versia.kg
Натыйжа жок
Бардык натыйжаларды кароо

ТЕРРОРИЗМГЕ КАРШЫ КҮРӨШ ЖАНА ШКУ: КООПТОНУУЛАРДАН ЖАМААТТЫК АРАКЕТТЕРГЕ ЧЕЙИН

24.09.2026
0 0
0
SHARES
138
Просмотры
Бөлүшүү

Премьер-министр Нарендра Модинин Бишкекте өткөн Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) 26-саммитиндеги кайрылуусу ачык-айкын болду: терроризмге каршы күрөш айрым террордук актыларга гана жооп кайтаруу менен чектелбеши керек; ал терроризмдин жашап турушуна шарт түзгөн бүтүндөй экосистеманы жоюуга багытталууга тийиш. Саммитте сөз сүйлөгөн Моди эл аралык коомчулук терроризмди каржылоого, адамдарды террордук уюмдарга тартууга жана радикалдаштырууга бөгөт коюп, террорчулар үчүн баш калкалоочу жайларды жоюу керектигин белгиледи. Ошондой эле ал терроризмге каршы күрөштө кош стандарттарга жол берилбеши керектигин баса көрсөттү. Анын айтымында, терроризмди саясий инструмент катары колдонгон же террорчуларга колдоо көрсөтүп, аларга баш калкалоочу жай берген мамлекеттер терроризм эч качан стратегиялык активге айлана албасын түшүнүшү керек.

Бул позиция өзгөчө маанилүү, анткени ШКУ дүйнөдөгү стратегиялык жактан эң маанилүү аймактардын биринде жайгашкан мамлекеттерди бириктирет. Уюм өзүнүн 25 жылдыгын белгилеп жаткан учурда анын мааниси экономикалык же геосаясий салмагы менен гана эмес, барган сайын улуттук чек аралардан ашкан коопсуздук чакырыктарына жамааттык жооп бере алуу жөндөмү менен да аныкталууда. Индия үчүн терроризм маселеси ШКУнун коопсуздук күн тартибиндеги негизги багыттардын бири бойдон калууда. ШКУнун буга чейинки саммитинде Индия өзүнүн мамилесин үч «таянычка» негиздеген: коопсуздук, өз ара байланыштуулук жана мүмкүнчүлүктөр. Бишкекте Моди коопсуздук калган эки багыт курула турган жалпы пайдубал экенин дагы бир жолу белгиледи. Тынчтык жана туруктуулук болмоюнча транспорттук-логистикалык коридорлордун натыйжалуу иштешин камсыз кылуу, инвестициялардын өсүшүнө шарт түзүү жана коомдордун өнүгүү потенциалын ишке ашыруу мүмкүн эмес.

Индиянын позициясынын маанилүү аспектилеринин бири — терроризмге каршы күрөштө «аракет—каршы аракет» принцибине гана негиздеген мамиледен баш тартууга чакырык. Бүгүнкү күндө террордук уюмдар каржылоо, адамдарды тартуу, санариптик пропаганда, идеологиялык радикалдаштыруу, баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүү жана материалдык-техникалык камсыздоо сыяктуу багыттарды камтыган татаал тармактар аркылуу иш алып барышат. Демек, айрым террордук топторго каршы аскердик же укук коргоо чаралары канчалык зарыл болбосун, алар терроризмдин өз алдынча түпкү инфраструктурасын жоюуга жетишсиз.

ШКУ бул милдетти чечүү үчүн уникалдуу мүмкүнчүлүктөргө ээ. Анткени анын курамына Борбордук жана Түштүк Азиянын мамлекеттери, Россия жана Кытай кирет. Бул аймактар терроризм, экстремизм, баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүү, уюшкан кылмыштуулук жана киберкоркунучтар сыяктуу окшош коркунучтарга туш болууда. Бишкектеги саммитте коопсуздуктун бул багыттарынын өз ара байланыштуулугу таанылды. Мамлекет башчылары террордук уюмдарга каршы координацияланган аракеттерди көрүүгө, терроризмди каржылоо тармактарынын ишине бөгөт коюуга, террорчулар үчүн баш калкалоочу жайларды жана террордук инфраструктураны жоюуга, ошондой эле аткаруучуларды, көмөк көрсөтүүчүлөрдү, демөөрчүлөрдү жана алар менен байланышкан адамдарды жоопкерчиликке тартууга чакырышты. Бул терроризмге каршы күрөшкө болгон мамиледе маанилүү өзгөрүүнү билдирет: конкреттүү террорчуну бутага алуудан аны курчап турган бүтүндөй экосистеманы бузууга өтүү.

Терроризмге каршы күрөштүн натыйжалуулугу мамлекеттердин маалыматты ыкчам алмашуу мүмкүнчүлүгүнө барган сайын көбүрөөк көз каранды болууда. Террордук тармактар чек араларды тааныбайт, ал эми бир мамлекетте алынган чалгын маалыматтары башка өлкөдө террордук чабуулдун алдын алууга жардам бериши мүмкүн. Ушуга байланыштуу ШКУнун институционалдык механизмдери реалдуу убакыт режиминде чалгын кызматтарынын кызматташуусун жолго коюуда, биргелешкен иликтөөлөрдү жүргүзүүдө, маалымат алмашууда жана укук коргоо органдарынын аракеттерин координациялоодо маанилүү роль ойнойт. ШКУнун Аймактык терроризмге каршы түзүмү (АТКТ ШКУ) мындай өз ара аракеттенүүнүн институционалдык негизи катары кызмат кылып келет. Индия бул платформаны биргелешкен маалыматтык операцияларды күчөтүү үчүн колдонуп, радикалдаштырууга жана терроризмди каржылоого каршы аракеттерди тыгыз координациялоону жактап келет.

Кийинки кадам бул механизмдердин ыкчамдуулугун жогорулатуу болушу керек. Маалымат алмашуу эпизоддук байланыштардан заманбап технологияларды пайдаланган кыйла тез өз ара аракеттенүүгө өтүүгө тийиш. Мында атайын кызматтардын, финансылык жөнгө салуучу органдардын, чек ара ведомстволорунун жана киберкоопсуздук үчүн жооптуу түзүмдөрдүн аракеттери бириктирилиши зарыл. Терроризмге каршы заманбап күрөштүн эң маанилүү аспектилеринин бири — финансылык агымдарды көзөмөлдөө. Террордук уюмдар өз ишмердигин камсыз кылуу үчүн расмий эмес финансылык каналдарды, санариптик платформаларды, кылмыштуу тармактарды жана баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүү каналдарын барган сайын көбүрөөк колдонууда. Бул терроризмге каршы күрөштү уюшкан кылмыштуулукка жана баңги заттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы күрөштөн ажыратууга болбой турганын көрсөтөт.

Ошондуктан премьер-министр Модинин терроризмди каржылоо, адамдарды террордук уюмдарга тартуу жана радикалдаштыруу маселелерине өзгөчө көңүл бурушу кеңири стратегиялык мааниге ээ. Бишкекте ал баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүүдөн келип чыккан коркунучка да токтолуп, коопсуздук, уюшкан кылмыштуулук, маалыматтык коопсуздук жана баңги заттарга каршы күрөш маселелери менен алектенген ШКУ борборлорунун ишин кубаттады. Ал бул түзүмдөрдү практикалык координациянын жана өз убагында чара көрүүнүн инструменттерине айландырууга чакырды.

Мындан кем эмес маанилүү багыт — киберкоопсуздук. Санариптик платформалар адамдарды террордук уюмдарга тартуу, пропаганда жүргүзүү, каражат чогултуу жана аракеттерди координациялоо үчүн колдонулушу мүмкүн. Демек, ШКУнун алкагындагы кызматташтык киберчалгын, санариптик криминалистика, интернеттеги радикалдашууну мониторингдөө жана маанилүү инфраструктураны коргоо сыяктуу багыттарды да камтууга тийиш.

ШКУнун терроризмге каршы ишмердиги

ШКУнун ролу Ооганстандагы окуялар менен түздөн-түз байланыштуу. Бул өлкөдөгү туруктуулук Борбордук жана Түштүк Азиядагы, ошондой эле жалпы Евразия аймагындагы кырдаалга түздөн-түз таасир этет. Премьер-министр Моди бейпил Евразияга умтулууну Ооганстандагы тынчтык жана туруктуулук менен байланыштырып, Индиянын өнүгүүгө көмөк көрсөтүүгө жана гуманитардык жардам берүүгө даярдыгын дагы бир жолу ырастады.

Демек, милдет айрым мүчө мамлекеттердин ичиндеги терроризмдин алдын алуу менен гана чектелбейт. Ошондой эле көзөмөлдөнбөгөн аймактардын, туруксуздук зоналарынын жана трансулуттук кылмыштуу тармактардын келечектеги коркунучтардын очогуна айланып кетишине жол бербөө зарыл.

ШКУнун мааниси акырында анын географиялык жайгашуусу жана институционалдык потенциалы менен аныкталат. Уюм Евразиянын кеңири мейкиндигинде ири державаларды жана Борбордук Азиянын стратегиялык мааниге ээ мамлекеттерин байланыштырып турат. Анын терроризмге каршы күн тартиби коопсуздук жаатындагы эки тараптуу кызматташтыкты толуктап, жалпы максаттарга жетүү үчүн атайын кызматтардын, укук коргоо органдарынын жана коопсуздук түзүмдөрүнүн биргелешкен ишине аянтча боло алат.

Индия менен Өзбекстандын ортосундагы акыркы келишимдер мындай көп тараптуу күн тартиби эки тараптуу кызматташтык аркылуу кандайча бекемделе аларын көрсөтөт. Тараптар коргонуу ведомстволору жана коопсуздук кызматтарынын ортосундагы кызматташтыктын кеңейишин, анын ичинде тажрыйба менен үзгүлтүксүз алмашууну, институционалдык механизмдерди пайдаланууну, потенциалды жогорулатууну жана биргелешкен иш-чараларды өткөрүүнү кубатташты. «Достук» ийгиликтүү аскердик машыгуулары жана аскердик кызматташтык боюнча биргелешкен жумушчу топтун ишмердиги коопсуздук жаатындагы практикалык өнөктөштүктүн баалуулугун ачык көрсөтүп турат.

Келечекте ШКУнун аброю саясий билдирүүлөрдү конкреттүү жана өлчөнө турган аракеттер менен бекемдөөгө канчалык деңгээлде жетише аларына жараша болот. Терроризмге каршы күрөштөгү кызматташтык терроризмди каржылоо тармактарын жоюуга, радикалдашуунун алдын алууга, чалгын маалыматтарын алмашууну өркүндөтүүгө, баңги заттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүүгө, ошондой эле кибер мейкиндикти террордук максаттарда пайдаланууга каршы координацияланган чараларды иштеп чыгууга барган сайын көбүрөөк багытталышы керек.

Премьер-министр Моди белгилегендей, ШКУнун өнүгүүсүнүн кийинки этабында максаттарды декларациялоодон реалдуу натыйжаларга өтүү зарыл. Евразиянын маанилүү бөлүгүн ээлеген мамлекеттерди бириктирген уюм үчүн терроризмге каршы күрөш күн тартибиндеги жөн гана пункт эмес, транспорттук-логистикалык байланыштардын өнүгүшү, экономикалык кызматташтык жана жаңы мүмкүнчүлүктөр көз каранды болгон коопсуздуктун фундаменталдык негизи болуп саналат.

Жакынкы он жылдыктарда ШКУ үчүн негизги сыноо — терроризм көйгөйүнө байланыштуу жалпы кооптонууну туруктуу, институционалдаштырылган жана жамааттык аракеттерге айландыруу жөндөмдүүлүгү болот.

Алмаз АМАНАЛИЕВ. 

Мурдагы пост

ИНДИЯ-БОРБОРДУК АЗИЯ КЫЗМАТТАШТЫГЫНА ШКУ САМИТТИ ЖАҢЫ ЖОЛДОРДУ АЧТЫ

Кийинки пост

ИНДИЯ – БОРБОРДУК АЗИЯ: КООПСУЗДУК, СТРАТЕГИЯЛЫК АВТОНОМИЯ ЖАНА ЕВРАЗИЯНЫН ӨЗГӨРҮП ЖАТКАН ГЕОСАЯСАТЫ

Кийинки пост
ИНДИЯ – БОРБОРДУК АЗИЯ: КООПСУЗДУК, СТРАТЕГИЯЛЫК АВТОНОМИЯ ЖАНА ЕВРАЗИЯНЫН ӨЗГӨРҮП ЖАТКАН ГЕОСАЯСАТЫ

ИНДИЯ – БОРБОРДУК АЗИЯ: КООПСУЗДУК, СТРАТЕГИЯЛЫК АВТОНОМИЯ ЖАНА ЕВРАЗИЯНЫН ӨЗГӨРҮП ЖАТКАН ГЕОСАЯСАТЫ

www.versia.kg

Бардык укуктар корголгон © 2026 Versia.kg

  • ЖАҢЫЛЫКТАР
  • АНАЛИТИКА
  • ИНТЕРВЬЮ
  • ЖАРЫЯ
  • КӨЗ КАРАШ
  • Байланыш

Натыйжа жок
Бардык натыйжаларды кароо
  • ЖАҢЫЛЫКТАР
  • АНАЛИТИКА
  • ИНТЕРВЬЮ
  • ЖАРЫЯ
  • КӨЗ КАРАШ
  • Байланыш

Бардык укуктар корголгон © 2026 Versia.kg

Login to your account below

Forgotten Password?

Fill the forms bellow to register

All fields are required. Log In

Retrieve your password

Please enter your username or email address to reset your password.

Log In