Индиянын Борбордук Азия менен болгон өз ара аракеттенүүсү салттуу аскердик кызматташтыктан тышкары коопсуздук чен-өлчөмүнө ээ болууда. Географиялык жайгашуусу, Ооганстандан келип чыккан туруксуздук, терроризм, баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүү, киберкылмыштуулук жана Евразиядагы күчтөрдүн тең салмактуулугунун өзгөрүшү Индия менен Борбордук Азия республикаларынын ортосундагы кеңири жалпы кызыкчылыктарды жаратты. Ошол эле учурда, аймак Россиянын, Кытайдын, АКШнын жана Европа Биримдигинин аракеттери менен калыптанып жаткан, барган сайын татаалдашып бараткан геосаясий чөйрөдө иштейт. Индия үчүн бул Борбордук Азияны жөн гана «кеңейтилген коңшулук» эмес, анын кеңири Евразия стратегиялык концепциясынын маанилүү элементине айлантат.
Индиянын Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстан менен болгон мамилелери стратегиялык өнөктөштүккө айланды. Ал эми Түркмөнстан менен болгон өз ара аракеттенүү дагы маанилүү бойдон калууда. 2022-жылдын январында өткөн биринчи Индия-Борбордук Азия саммити бул мамилелерди жаңы деңгээлге көтөрүү үчүн институционалдык пайдубал түптөдү. Коопсуздук жаатындагы кызматташтык кийинчерээк улуттук коопсуздук боюнча кеңешчилердин деңгээлиндеги консультациялар, аскердик машыгуулар, коргонуу кызматкерлерин окутуу жана Ооганстанга байланыштуу маселелер боюнча өз ара аракеттенүү аркылуу кеңейди. Индиянын Дүйнөлүк иштер боюнча кеңеши (ICWA) терроризмди, экстремизмди, баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүүнү, трансулуттук кылмыштуулукту жана кибер коркунучтарды Индия менен Борбордук Азиянын жалпы коопсуздук көйгөйлөрү катары аныктады.
Ооганстан Түштүк жана Борбордук Азиянын коопсуздук көйгөйлөрүн байланыштырган негизги географиялык байланыш бойдон калууда. Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстан Ооганстан менен чектешет, бирок бул өлкөдөгү окуялар жалпы чек аранын жоктугуна карабастан, Индияга да түздөн-түз таасирин тийгизет. 2021-жылы Талибандын бийликке кайтып келиши аймак боюнча терроризм, радикалдашуу, уюшкан кылмыштуулук жана баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүү боюнча тынчсызданууларды күчөттү. Коопсуздук маселелери салттуу терроризм менен гана чектелбейт. Мыйзамсыз жүгүртүүнүн калыптанган тармактарындагы Ооганстандын орду кеңири трансулуттук көйгөйдү жаратат. Түндүк жолдор Ооганстанды Борбордук Азия жана Россия менен байланыштырат, ал эми түштүк жолдор Пакистан жана Иран аркылуу Түштүк Азияга алып барат. Баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүү акчаны адалдоо, уюшкан кылмыштуулук жана терроризмди каржылоо менен байланыштырылышы мүмкүн, бул Ооганстан көйгөйүн жөн гана терроризмге каршы күрөшүү маселеси эмес, көп кырдуу коопсуздук көйгөйүнө айлантат.
Ушул жагынан алганда, Индия жана Борбордук Азия өлкөлөрү Ооганстан маселеси боюнча тыгыз координациялоого умтулушат. 2021-жылы Нью-Делиде өткөн Ооганстан боюнча аймактык коопсуздук диалогу аймактын коопсуздук агенттиктеринин өкүлдөрүн чогултту жана Индия менен Борбордук Азиянын Ооганстан боюнча биргелешкен жумушчу тобу өз ара аракеттенүүнүн кошумча институционалдык механизмине айланды. Индия жана Борбордук Азия мамлекеттери Ооганстандын террористтик уюмдар үчүн коопсуз жайга айланышына жол бербөө зарылдыгын бир нече жолу баса белгилешти. Позициялардын мындай жакындыгы Индияга башка ири державанын ролун кайталоого аракет кылбастан, Борбордук Азиянын коопсуздук боюнча талкууларына катышуусун күчөтүү мүмкүнчүлүгүн берет. Мындай өз ара аракеттенүүнүн практикалык багыттары чалгындоо маалыматтарын алмашууну, терроризмге каршы күрөшүү боюнча окутууну, чек ара коопсуздугу боюнча кызматташууну жана потенциалды өнүктүрүүнү камтышы мүмкүн.
Индиянын Борбордук Азия өлкөлөрү менен коопсуздук боюнча кызматташуусу акырындык менен саясий декларациялардан практикалык коргонуу кызматташтыгына чейин өнүктү. Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстан менен эки тараптуу келишимдер аскердик билим берүүнү жана окутууну өнүктүрүүгө, ошондой эле техникалык кызматташтыкты жана институционалдык потенциалды өнүктүрүүгө өбөлгө түздү.
Катышуучу өлкөлөрдүн куралдуу күчтөрүнө оперативдик тажрыйба алмашууга мүмкүндүк берген биргелешкен аскердик машыгуулар өзгөчө баалуу. «Казинд» (Индия-Казакстан), «Канжар» (Индия-Кыргызстан) жана «Дустлик» (Индия-Өзбекстан) машыгуулары терроризмге каршы күрөшүүгө, атайын операцияларга жана татаал географиялык шарттардагы операцияларга багытталган. Ошентип, «Дустлик» машыгуу программасына чалгындоо жана байкоо жүргүзүү иш-аракеттери, биргелешкен командалык түзүмдөрдүн ичинде өз ара аракеттенүүнү машыктыруу, абадан чабуул коюу операцияларын жүргүзүү жана тоолуу жерлерде жана калктуу конуштардагы операциялар киргизилген.
Индия менен Кыргызстандын ортосундагы мамилелер, коргонуу кызматташтыгы адистештирилген аймактарга кандайча жайылтыла аларын да көрсөтүп турат. Бийик тоо шарттарында биргелешкен тоо экспедициялары жана медициналык-биологиялык изилдөөлөр эки өлкөнүн куралдуу күчтөрү үчүн кызыкчылык жараткан тармактарда кызматташуу мүмкүнчүлүктөрүн түздү. Ушундай эле Индиянын коргонуу жаатындагы «Достук ооруканасы» Индия-Тажикстан кызматташтыгын жарандарга гуманитардык жардам көрсөтүү менен айкалыштыраарын көрсөткөн эң сонун мисал болуп саналат.
Бул модель маанилүү, анткени Индиянын Борбордук Азиянын коопсуздугуна кошкон салымы курал-жарак менен камсыздоо же аскерлерди жайгаштыруу менен чектелбеши керек. Кадрларды даярдоо, адистештирилген тажрыйба алмашуу, аскердик медицина, бийик тоолуу аймактарда изилдөөлөр, терроризмге каршы күрөшүү мүмкүнчүлүктөрүн өнүктүрүү жана институционалдык мүмкүнчүлүктөрдү чыңдоо кызматташтыктын туруктуу багыттарына айланышы мүмкүн.
Ошол эле учурда, Индиянын Борбордук Азия менен болгон байланышын Орусиянын уланып келаткан таасирин эске алуу менен кароо керек. Борбордук Азиядагы коопсуздук архитектурасы тарыхый жактан Москва менен советтик мурас, эки тараптуу коргонуу байланыштары жана Жамааттык коопсуздук келишими уюму (ЖККУ) сыяктуу уюмдар аркылуу тыгыз байланышта болгон. Казакстан, Кыргызстан жана Тажикстан ЖККУнун мүчөлөрү, ал эми Өзбекстан менен Түркмөнстан эки тараптуу механизмдер аркылуу Орусия менен коопсуздук жаатындагы кызматташтыкты сактап келишет.
Бирок, Орусия менен Украинанын ортосундагы жаңжал аймактык күчтөрдүн тең салмактуулугу боюнча түшүнүктү өзгөрттү. Борбордук Азия өлкөлөрү санкциялардын, транспорттук байланыштардын үзгүлтүккө учурашынын, экономикалык белгисиздиктин жана Орусия менен Батыштын ортосундагы мамилелердин өзгөрүшүнүн таасирине туруштук берүүгө аргасыз болушту. Бул кырдаал аларды Москва менен түзүлгөн байланыштарын сактап калуу менен бирге тышкы өнөктөштүктү диверсификациялоосуна түрткү болду.
Маанилүүсү, Борбордук Азия өлкөлөрүнүн буга реакциясы бир стратегиялык өнөктөштү экинчиси менен алмаштыруу менен гана чектелип калган жок. Тескерисинче, алар көп векторлуу дипломатия саясатын барган сайын көбүрөөк кабыл алышты: Орусия менен мамилелерди сактоо менен бирге Кытай, Индия, Түркия, АКШ жана Европа Биримдиги менен экономикалык, дипломатиялык жана коопсуздук жаатындагы кызматташтыкты кеңейтүү. Бул жерде талданган материалдар муну Борбордук Азия мамлекеттеринин улуу державалардын атаандаштыгына туш болгондо стратегиялык автономияны сактоого умтулган механизми катары карайт.
Кытайдын экономикалык ролунун өсүшү жана анын аймактык коопсуздукка барган сайын активдүү катышуусу бул көрүнүштү ого бетер татаалдаштырат. Индияны, Россияны, Кытайды жана Борбордук Азия өлкөлөрүн бириктирген Шанхай кызматташтык уюму (ШКУ) терроризмге, экстремизмге, баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө жана аймактык туруктуулукту камсыз кылууга байланыштуу маселелерди чечүү үчүн кошумча форум катары кызмат кылат. Индиянын ШКУнун Регионалдык терроризмге каршы түзүмүнө (РАТС) катышуусу чалгындоо жана терроризмге каршы күрөшүү жаатындагы институционалдык кызматташуунун потенциалын да көрсөттү.
Коопсуздук жана транспорттук байланыш барган сайын чырмалышып баратат. Кургактык менен курчалган Борбордук Азия өлкөлөрүнүн географиялык жайгашуусу транспорттук жолдорду стратегиялык жактан маанилүү кылат, ал эми геосаясий чыр-чатактар мурдагы коридорлордун алсыздыгын ачыкка чыгарды. Индия менен Борбордук Азиянын ортосундагы мамилелерге түз кургактык байланыштарынын жоктугу көптөн бери тоскоолдук кылып келет. Натыйжада, Чабахар портунун жолу жана Эл аралык Түндүк-Түштүк транспорттук коридору Индиянын Борбордук Азия рынокторуна жетүүсүн жакшыртуунун потенциалдуу механизмдери катары мааниге ээ болду.
Батыш Азиядагы акыркы геосаясий чыңалуулар белгисиздиктин жаңы элементин кошту. Нью-Делиде өткөн 2026-жылдагы Индия-Борбордук Азия конференциясында Чабахардын алсыздыгы жана анын Индия, Ооганстан жана Борбордук Азиянын ортосундагы транспорттук инфраструктурага тийгизген кеңири таасири талкууланды. Катышуучулар ошондой эле транспорттук жолдорду диверсификациялоо жана аймактык туруктуулукту күчөтүү зарылдыгын баса белгилешти.
Бул транспорттук инфраструктураны мындан ары бир гана экономикалык маселе катары кароого болбойт дегенди билдирет. Порттор, транспорттук коридорлор, бажы системалары жана логистикалык инфраструктура барган сайын мамлекеттердин стратегиялык туруктуулугунун бир бөлүгүнө айланып баратат. Ошондуктан, Индиянын Борбордук Азия менен болгон мамилеси транспорттук инфраструктура дипломатиясын коопсуздук боюнча кызматташтык жана экономикалык өнөктөштүк менен айкалыштырышы керек.
Коопсуздук күн тартиби кибермейкиндикке да жайылууда. Борбордук Азия өлкөлөрү онлайн радикалдашуу, финансылык алдамчылык, зордукчул-программалар, криптовалютага байланыштуу кылмыштуулук жана санариптик платформаларды кыянаттык менен пайдалануу сыяктуу кыйынчылыктарга туш болууда. Индиянын санариптик башкаруу жана киберкоопсуздук жаатындагы тажрыйбасы эки тараптуу кызматташтыктын жаңы багыты үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Биргелешкен окутуу программалары, киберкриминалистика жаатындагы потенциалды жогорулатуу, маалымат алмашуу жана санариптик платформаларды террористтик жол менен пайдаланууга каршы күрөшүүдө кызматташуу Индиянын аймак менен коопсуздук жаатындагы өз ара аракеттенүүсүнүн маанилүү компоненттерине айланышы мүмкүн. Биринчи саммитте Индия жана Борбордук Азия кибермейкиндикти дезинформация жана козутуу үчүн кыянаттык менен пайдаланууну жалпы көйгөй катары ачык белгилешти.
Өзгөрүп жаткан коопсуздук чөйрөсү Индия менен Борбордук Азиянын ортосундагы кызматташтык кеңири, институционалдаштырылган жана көп кырдуу болоорун көрсөтүп турат. Салттуу коргонуу кызматташтыгы маанилүү бойдон кала берет, бирок келечектеги кызматташуу киберкоопсуздукту, чек араны башкарууну, баңгизатка каршы күрөшүүнү, чалгындоо кызматташтыгын, кырсыктарга жооп кайтарууну, маанилүү инфраструктураны коргоону жана бийик тоолуу технологияларды камтышы мүмкүн.
Ошол эле учурда, Борбордук Азия өлкөлөрүнүн эгемендүүлүккө жана стратегиялык автономияга басым жасоосу Индиянын мамилесинин борбордук бөлүгүндө калышы керек. Алардын көп векторлуу саясаты эксклюзивдүү геосаясий блокторго кирүүнүн ордуна көп өнөктөштүктү сактоону артык көрөрүн көрсөтүп турат. Ошентип, Индия Борбордук Азия мамлекеттеринин көз карандысыз тышкы саясий тандоолорун урматтоо менен бирге мүмкүнчүлүктөрдү, технологияларды, окутууну жана байланышты камсыз кылуу менен өзүн кошумча өнөктөш катары көрсөтө алат. Кеңири стратегиялык мүмкүнчүлүк Индиянын коопсуздук, экономикалык жана транспорттук-логистикалык максаттарын шайкеш келтирүүдө. Борбордук Азиянын географиясы, ресурстары жана өсүп жаткан аймактык таасири бул аймакты Индиянын Евразия стратегиясы үчүн барган сайын маанилүү кылат. Аймактын ички кызматташтыкты бекемдөө боюнча өз аракеттери, айрыкча мамлекет башчыларынын консультативдик жолугушуулары аркылуу, Индиянын аймактык процесстерге катышуусу үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзүшү мүмкүн.
Акыр-аягы, Индия менен Борбордук Азиянын ортосундагы жаңыдан пайда болуп жаткан өнөктөштүк коңшу аймактардагы белгисиздиктин күчөшүнүн шартында туруктуулукка болгон жалпы муктаждык менен шартталган. Ооганстан, терроризм, баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүү, киберкоркунучтар жана үзгүлтүккө учураган транспорттук жана логистикалык байланыштар жакындашуу аракеттери болуп саналат, ал эми геосаясий контекст ири державалардын ортосундагы кеңири атаандаштык менен аныкталат. Индиянын эң туруктуу ролу, кыязы, мамилелерди блоктук тирешүү призмасы аркылуу калыптандыруунун ордуна, институционалдык кызматташтыкты чыңдоодо жана аймактык потенциалды түзүүдө болот. Бул ыкма Нью-Делиге жана Борбордук Азия республикаларына коопсуздукту камсыз кылуу, байланышты өнүктүрүү жана аймактын узак мөөнөттүү туруктуулугун жогорулатуу үчүн практикалык механизмдерди түзүү менен бирге стратегиялык автономияны сактоого мүмкүндүк берет.
Алмаз АМАНАЛИЕВ.